Cumhuriyetin altın çağı: onuncu yıl ve kutlamaları

                                                                                                      Sema KÖSE

                                                                                  Anadolu Üniversitesi

Sosyal Bilimler Enstitüsü

   I. Dünya Savaşı’ndan sonra Osmanlı’dan geriye Batı’nın sömürgesi haline gelmiş ve toprakları işgal edilmiş bir devlet kalmıştı. Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkarak başlattığı Milli Mücadele’nin amacı şüphesiz ki bağımsız, çağdaş ve laik bir Türk Devleti yaratmaktı. Milli Mücadele’yi örgütlemek için yapılan Erzurum ve Sivas Kongrelerinde “ulusal kuvvetleri etken, milli iradeyi egemen” kılma fikrinin altının çizilmesi, Cumhuriyete evrilecek süreçte önemli birer gelişmeydi. Nitekim 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM)’ nin açılmasıyla Cumhuriyetin ilanına gidecek yol açıldı. 1 Kasım 1922’de ise saltanatın kaldırılması, takip eden dönemde bir hükümet bunalımı yarattı. Böylece Cumhuriyetin ilan edilmesi için gerekli ortam doğdu. Atatürk, 28 Ekim’i 29 Ekim’e bağlayan gece Çankaya’daki yemekte “Arkadaşlar yarın Cumhuriyeti ilan edeceğiz.” diyerek devletin idari şeklini net bir biçimde ifade etti. Bununla birlikte 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet resmi olarak ilan edildi. Akabinde bir dizi üst yapısal düzenlemeler gerçekleştirilerek ulus - devlet idealine dayanan çağdaş normlarda bir devlet ve toplum inşasına yönelik tavır ortaya kondu. Bu tavrın önemli dayanaklarından biri kuşkusuz Cumhuriyet rejimi idi. Peki konumuzun temelini oluşturan Cumhuriyet kavramı en yalın haliyle nasıl tanımlanabilir? Cumhuriyet, en bilinen ve en genel anlamıyla halka ait yönetim biçimidir. Yani halkın, seçtiği yöneticiler aracılığı ile kendi kendini yönettiği idare şeklidir.

   Cumhuriyetin ilan edilmesi ise Türk toplumu için tam anlamıyla bir kırılma idi. Zira Osmanlı’nın yönetim anlayışı tamamen ortadan kaldırıldı ve halk egemenliğine dayanan bir rejim ortaya kondu. Böylelikle toplumu hızla yeni rejime entegre etmek için çalışmalar başlatıldı. Demokrasi, laiklik, millet ve bunun gibi pek çok kavram Türk siyasal kültürüne ve Türk toplumuna yerleştirilmeye çalışıldı. Tam da bu noktada belirtmeliyiz ki Osmanlı’dan günümüze bayramlar kamuoyu oluşturmada bir misyon edinmekteydi. Osmanlı’da milli bayram anlayışının oluşması, İkinci Meşrutiyet’in ilanı ile oldu. İttihat ve Terakki Cemiyeti 1909’dan itibaren “10 Temmuz 1324 İnkılabı’nı/23 Temmuz 1908 Devrimi’ni” milli bayram olarak ilan etti. Bu bayram 1935’e kadar kutlanmıştı. Cumhuriyet ilan edildikten sonra da Cumhuriyet bayramları yeni rejimin ideolojisini yayma ve nesiller arasında cumhuriyet kavramını yerleştirme noktasında oldukça işlevli bir araç vazifesi gördü. Bayram törenleri uzun bir süre boyunca Batı karşısında ezilmişlik hisseden Türk toplumu için bir nevi güven telkini işlevini gördü. Dönemin aydınının Türklüğü, Milli Mücadeleyi ve rejimi ihya eden yazılarının basında yer alması, törenler sırasında yapılan nutuklar, okunan şiirler, söylenen marşlar ve daha pek çok şey Türk milletine özgüven aşılama noktasında önemli kanallardı. Böylece hem cumhuriyet ideolojisi kutsandı ve başarılı bir şekilde aktarıldı hem de toplumun kendiyle gurur duyması sağlanarak yeni rejimi hızla içselleştirmesine olanak tanındı. Böylelikle Cumhuriyet bayramlarının, (özellikle onuncu yıl bayramının) Türk      Cumhuriyetin ilanı, bazı eleştirel yaklaşımlara rağmen yurt çapında büyük bir coşku yarattı. Söz konusu bayramlar, görkemli törenlerle ve heyecanla kutlandı. Keza, Cumhuriyet bayramı gelmeden evvel çok çeşitli hazırlıklar yapılırdı. Caddeler, sokaklar, okullar ve diğer resmi kurumlar bayraklar ile süslenir, çeşitli kitaplar ve şiirler yazılırdı. Devletin siyasi seçkinleri de bu hazırlıklarda aktif rol oynardı. Dönemin basını ise Cumhuriyet bayramlarının öncesini ve sonrasını takip ederek yayınladığı çeşitli yazı ve fotoğraflar ile kamuoyu oluşturur, kutlama programıyla ilgili bilgiler verirdi. Diğer taraftan, dönemin aydınları gazetelerde bu bayramları kutsayan yazılar kaleme almayı ihmal etmezdi. Örneğin; Şehremaneti dergisinin 1925 tarihli bir sayısında Cumhuriyet bayramının programı yayınlandı. Yazıda kutlama töreninin nasıl yürüyeceğine dair bilgilere yer verildi. Yine Milliyet gazetesinde (1926) Siirt Milletvekili Mahmut (Soydan),  kaleme aldığı yazıda bu bayramı “Hakiki Bayram” olarak nitelendirdi. Zira Cumhuriyeti bir taklit olarak değil, bir hayat biçimi olarak görmüştü. Aynı şekilde, Cumhuriyet gazetesinin 1927 tarihli nüshasında Cumhuriyet bayramıyla ilgili çeşitli yazılar yer aldı ve hatta Cumhuriyetin fazilet demek olduğu, Cumhuriyetin “Türkün yeniden hayata doğduğu günün yıldönümü” olduğu belirtildi. Son olarak 1931 tarihli Hakimiyeti Milliye “Cumhuriyetin 9. yılına kavuşan Türkiye, onu dün Gazi’siyle, ordusuyla sonsuz bir heyecan ve aşkla bağrına bastı.” başlığıyla kutlamaları sütunlarına taşıdı.

  Esasen bu örnekler çoğaltılabilir. Ancak bu yıldönümleri içerisinde şüphesiz 1933 yılına tekabül eden Cumhuriyetin Onuncu Yıldönümü oldukça önemli bir yer tutar. Hazırlıklarının aylar öncesinden başladığı onuncu yıldönümü kutlamaları devlet tarafından da oldukça önemli görüldü ve hükümet bizatihi bu kutlamaları kendi eliyle yürüttü. Kutlamaların eksiksiz ve onuncu yıla yaraşır şekilde yürütülmesi için bir dizi kanun ve kararnameler çıkarıldı. Öncelikli olarak 11 Haziran 1933’te 2305 sayılı “Cumhuriyet İlanının Onuncu Yıldönümü Kutlama Kanunu”  çıkartıldı. Bu kanunun dikkat çekici özelliklerinden biri önceki yıllardan farklı olarak bayramın üç gün kutlanmasına karar verilmiş olmasıdır. Hazırlıklar bu kanun ile sınırlı kalmadı ve akabinde bu kanuna ek kanunlar çıkartılarak hazırlıklar bir şablona oturtuldu. Bunların dışında kutlama işlerinin tek elden yürütülmesi için “Kutlama Yüksek Komisyonu” da kuruldu ve birtakım adımlar daha atıldı. Bu girişimler rejimin önderlerinin Onuncu Yıldönümüne verdikleri önemi gösterir. Verilen bu önemin ve rejimin propaganda faaliyetlerinin dikkat çekici bir tarafı da onuncu yıl kutlamaları çerçevesinde hazırlanan kitaplarda Cumhuriyetin yüceltilmesidir. Bu eserlerin bazılarında Cumhuriyetin bir milat olduğu ifade edildi ve rejimin öncesi ile sonrasının karşılaştırmaları bu minvalde yapılarak Osmanlı döneminin sosyo-kültürel, ekonomik, eğitim alanındaki aksaklıkları ve yetersizlikleri vurgulandı. Yine merasimler kapsamında dönemin ünlü kalemlerine tiyatro oyunları yazdırıldı ve halkevleri aracılığı ile 7’den 77’ye herkese sergilendi. Aynı şekilde Faruk Nafiz Çamlıbel ve Behçet Kemal (Çağlar)’in şiirlerinden oluşturulan 10. Yıl Marşı da dönemin ruhunu yansıtmaktaydı. Söz konusu hazırlıklar Türkiye’nin bütün şehirlerinde hassasiyetle yürütüldü. Öte taraftan bugüne özgü çeşitli etkinliklere de imza atıldı. Balolar, film gösterimleri, fener alayları, konferanslar düzenlendi ve kitap okuma kampanyaları yapıldı. Muş’tan Bursa’ya; İzmir’den Ağrı’ya yurdun bütün illerinde yıldönümü görkemli törenlerle kutlandı.

            Anlaşıldığı gibi onuncu yıl kutlamaları basın organları tarafından dikkatle takip edildi. Cumhuriyet gazetesi “Türk milleti, dün bütün memleketi yerinden oynatan bir heyecan ve hararetle büyük bayramı kutladı.” manşetiyle törenlere yer verirken, Akşam gazetesi ise ülke atmosferini “Memleketin her köşesi sevinç ve heyecan içinde” başlığıyla sayfalarına taşıdı. Onuncu yıl kutlamaları ile içeride olduğu kadar dışarıya da Türk Cumhuriyeti’nin güçlülüğü yansıtılmaya çalışıldı. Rejim, dönemin konjonktürüne uygun biçimde kendi propagandasını bu bayramlar ile aktarmanın uğraşında da oldu. Dış politikada, bu on yıllık sürede nelerin başarıldığının gösterilmesi ve rejimin uzun yıllar yaşayacağı mesajı verilmek istendi. Nitekim onuncu yıl kutlamaları yabancı basında da ilgi gördü. Örneğin; Londra’da çıkan The Economist dergisinin 21 Ekim 1933 tarihli sayısında kutlama merasimlerini anlatan bir makale yayınlandı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin on yıl içinde kat ettiği yoldan övgüyle bahsedildi. Yine İngiliz gazetesi Near East 26 Ekim 1933 tarihli nüshasının bir kısmını bayram şölenlerine ayırdı. 

   Son tahlilde, Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk’ün Ankara’daki tören meydanında yaptığı konuşmanın bir bölümünde sarf ettiği sözler ile yazımızı noktalıyoruz: “Kurtuluş Savaşına başladığımızın 15’inci yılındayız. Bugün, Cumhuriyetimizin 10’uncu yılını doldurduğu en büyük bayramdır. Kutlu olsun.”