Cumhuriyet ve Demokrasi

                                                                              Arş. Grv. Ömer OBUZ

                                                                                  Anadolu Üniversitesi

                                                                                  Tarih Bölümü

         Yazımızın başlığından da anlaşıldığı gibi konumuz iki temel kavrama dayanmaktadır: Cumhuriyet ve demokrasi. Epistemolojik olarak bakıldığında “cumhur” sözcüğünden türetilmiş olan cumhuriyet kelimesi, Arapçada “kum yığını, halk, ahali, kalabalık vb.” şeklinde farklı anlamlara gelmektedir. Günümüz Türkçesinde Cumhuriyet sözcüğü daha çok halka ait ve halkla ilgili bir anlamda kullanılmaktadır. Kavramsallaştırılması ise, “egemenliğin halk tarafından doğrudan doğruya ya da belli süreler içinde seçilen temsilciler aracılığı ile kullanıldığı devlet yönetim biçimi” şeklinde yapılabilir.

Demokrasi kavramı ise eski Yunanca’da halk anlamına gelen “demos” ile “kratos”(yönetim) sözcüklerinin birleşmesiyle meydana gelmiş ve halk yönetimi olarak adlandırılan bir siyasal rejim karşılığında kullanılmıştır. Yunanca “demokratia” sözcüğünün günümüzde aldığı söyleniş biçimi olan demokrasi, genel anlamda halkın yönetimi ve önemli sorunların ne olduğuna, bu sorunlar ile ilgili ne yapılması gerektiğine tüm vatandaşların katılma hakkı olduğu anlamına gelir. En genel nitelendirme de “halkın kendi kendini yönetmesi” şeklinde ifade edilir.

Cumhuriyet kavramının Osmanlı/Türk toplumundaki gelişim seyrine baktığımızda özellikle Osmanlı İmparatorluğu açısından 19. yüzyılın ikinci yarısının dikkat çekici olduğu görülür. Nitekim bu dönemden itibaren Avrupa’ya gönderilen öğrencilerde “halk egemenliği”, “parlamento” düşüncesinin ilgi uyandırdığı söylenebilir. Ancak ilginç bir şekilde Ali Suavi, Namık Kemal, Ziya Paşa gibi entellektüel kanat Cumhuriyetten söz etmelerine rağmen İmparatorluk için bu rejimi uygun bulmamışlardı. Osmanlı’da Cumhuriyet kelimesi ilk kez, 1848 yılında Mustafa Reşit Paşa ile ilgili olarak padişaha yapılan “bu adam ilan-ı cumhuriyet edecek, saltanat elden gidiyor…” şeklinde bir uyarıda kullanılmıştı. Ancak kuşkusuz Mustafa Reşit Paşa’nın düşüncesinde de Cumhuriyet söz konusu değildi. Dönem içerisinde demokrasi ile eş anlamda da kullanılagelen halk egemenliği ve cumhuriyet fikri, Osmanlı İmparatorluğu açısından olanaksızdı. Esasında arzulanan şey ve beklenti Cumhuriyet rejimi değil, kadir-i mutlak olan padişahın yetkilerinin biraz da olsa kısılmasıydı. Bu koşullar altında Osmanlı’nın siyasi otoriteleri Cumhuriyet rejimi yerine meşruti yönetim şeklini kabul etmiş ve 1923’e dek Cumhuriyet yönetimi taraftar bulmamıştı.

Atatürk ise Türk kamu hukuku açısından önemli bir belge olan Amasya Genelgesi’nden başlayarak halk egemenliğini aşama aşama kökleştirmiş ve 29 Ekim 1923’te Cumhuriyeti ilan ederek amacına ulaşmıştı. Başta Atatürk olmak üzere yeni rejimin siyasi seçkinleri ve dönemin önemli entellektüelleri söz konusu iki kavramı iç içe değerlendirme eğiliminde olmuştu. Atatürk, “demokrasi prensibinin en asri ve mantıki tatbikini temin eden hükümet şekli, cumhuriyettir” demişti. Dönemin aydınlarından biri olan İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu da cumhuriyet rejimini “akla ve vicdana göre devlet idaresi” şeklinde ifade etmiş ve Cumhuriyeti, demokrasi kavramının politika ve devlet kurumunda yerleşmesi olarak tanımlamıştı.

Atatürk kavramın kategorileştirilmesinde düşünce özgürlüğünü temel bir moment olarak ele almıştı. Yine dönemin seçkin kalemlerinin ikonografisinde demokrasi kavramı Türk toplumunun ana akım ayırıcı özelliklerinden biri olarak değerlendirilmekte ve böylece Türk milletinin bünyesine en uygun idare şekli olarak Cumhuriyet kabul edilmekteydi. Cumhuriyet gazetesinin 29 Ekim 1933 tarihli sayısında “dört beş bin sene evvel Türklerden başka milletlerde Cumhuriyet fikri yoktu” söylemi aslında Cumhuriyet ve ona koşut olarak değerlendirilen demokrasi kavramına biçilen meşruiyeti ifade etmekteydi. Bu aşamada Atatürk’ün şu sözlerine kulak verelim: “Cumhuriyet rejimi demek, demokrasi sistemi ile devlet şekli demektir. Biz Cumhuriyeti kurduk, o on yaşını doldururken demokrasinin bütün icaplarını sırası geldikçe uygulamaya koymalıdır.” Atatürk’ün bu ve buna sözleri de açık bir şekilde demokrasi ve cumhuriyet kavramlarını eklemleme çabasında olduğunu, diğer ifadesiyle cumhuriyeti demokrasi ile bütünleştirmeye yönelik tasavvur ve tahayyülünde demokrasi kavramını siyasal bir içerikle ele aldığını göstermektedir. Her halükarda iki kavram birbirinden ayrılmaz yekpare olarak düşünülmüştü.

Son bağlamda özellikle Atatürk döneminde iki kavramın bütünüyle örtüştüğü söylenemez. Zira girişilen çok partili hayata geçiş denemeleri başarısızlıkla sonuçlanmış ve böylece devrimlerin selameti için otoriter bir modernleşme yaklaşımı benimsenmişti. Bu aşamada cumhuriyet tarihi içerisinde demokrasinin varlığından ne ölçüde söz edilebilir? Kuşkusuz Atatürk’ün de bilincinde olduğu ve dönemin pek çok Kemalist aydının arzuladığı şekliyle demokrasi, cumhuriyetin bir sonraki aşaması olarak değerlendirilmiş ve muhtemelen devrimlerin kök saldığı, rejimin değerlerinin kültleştirildiği bir atmosferde yeşermesi uygun görülmüştü.