Doç. Dr. Kemal Yakut
Anadolu Üniversitesi
Yurttaşlık, en kısa tanımıyla bireyi devlete bağlayan hukuksal bağdır. Elbette dinsel, sosyolojik, siyasal, ekonomik ve sosyal yönleri de vardır.
Çoğu kez yurttaşlığın anlayış ve kavram olarak Yunan site devletlerinde ortaya çıktığı söylenir. Dışlayıcı ve eşitliksizlikler üzerine kurulu Atina demokrasisi, 20 yaşını tamamlayan erkeklerden oluşan bir azınlığa dayandırılmıştı. Köleci bir toplumsal yapı söz konusuydu. Aynı yaklaşım Roma Cumhuriyeti’nde de mevcuttu ve yurttaşlık kamusal yararı el üstünde tutan bir erdem olarak görülmüştü. Hali hazırda erdem, yurttaşlığın ilkesel boyutuna işaret etmektedir.
Modern anlamda yurttaşlık, burjuva liberal devrimlerin ve ilk ulus-devletlerin ürünüdür. Dünyayı kökünden sarsan bu yeni dönemle birlikte yurttaşlık, olgusal bir boyut da kazanır. Haklar ve ödevler sistemine katılma ve bunları kullanma anlamını içermeye başlar. İngiliz burjuvazisi 17. yüzyılda kral karşısında kişi haklarının elde edilmesinde (Petition of Rights/1628, Habeas Corpus Act/1678, Bill of Rights/1689 gibi) öncü rol oynar. İngiltere, egemenliğin kaynağı görülen halkın, yetkilerini parlamento aracılığıyla kullandığı ilk ulus-devlet olur. Hiç kuşkusuz ilk olarak Amerikan Bağımsızlık ve Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgeleri, insanlar arasındaki eşitsizliği, ilk aşamada en azından hukuksal olarak kaldırır. Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi, insanların özgür olarak doğduğu ve eşit haklara sahip yaşamaları gerektiği ilkesiyle başlıyordu. Bu yurttaşlığın inşaası açısından büyük bir devrimdi. Dahası yurttaşlığın “altın çağına” kapı araladı. Yurttaşlığın sınırları bir yandan kazanılan siyasal ve medeni haklarla genişlerken, öte yandan da ulus-devletin “ulusuyla” özdeşleşmeye başlar. Bu gelişim Doğu toplumlarında farklı bir şekilde gelişir.
İslam, Türk-İslam Devletlerinde de yöneten-yönetilen ilişkisi bağlamında “çoban-sürü” metaforu bir hayli kullanılır. Ebû Mansur es-Seâlibi, Adabu’l Mulûk eserinde, “Eğer hükümdarlar olmasıydı insanlar birbirlerini yerlerdi. Tıpkı çoban olmayınca sürünün yırtıcı hayvanlar tarafından yenilmesi gibi” diyerek tebaanın konumunu belirler. Bir diğeri İbn Teymiye, “vali (veliyyulemr), bir sürü çobanı gibi, insanların çobanıdır” sözüyle yüzyıllarca sürecek bir anlayışı kökleştirir.
Osmanlı siyasi kültüründe, diğer İslam devletlerinde olduğu gibi sultana “çobanlık” görevi verildiğine inanılırdı. Sultanın, Allah önünde Müslüman ve Müslüman olmayan halkların yani reayanın mutluluğunu sağlama ve adil bir yönetim kurma sorumluluğu olduğuna ilişkin yaygın bir inanç mevcuttu.
Osmanlı’da 19. yüzyılda başlayan modernleşme hareketlerinde tebaanın yani “sürünün” hukuksal yapısında kısmî değişiklikler meydana gelir. Sultan II. Mahmut’un “Ben tebaamın Müslümanını camide, Hıristiyanını kilisede, Musevisini de havrada fark ederim. Aralarında gûna (türlü) fark yoktur. Cümlesi hakkındaki muhabbet ve adaletim kavîdir (sağlamdır) ve hepsi hakiki evladımdır” yaklaşımıyla anasırın birliğini (Osmanlıcılık) tasavvur eder. Bu tebaanın geleneksel statüsünün değişimine de işaret eder. Tanzimat Fermanı’yla bu işaret biraz daha belirginleşir. Fermanla, Osmanlı tebaasına ilk kez can, mal, namus ve ırz güvencesi vaadinde bulunulması, kişi hak ve özgürlükleri alanında bazı haklar tanınması, tebanın yurttaşa dönüşmesi sürecini hızlandırır. 1869 tarihli Tabiyet-i Osmaniye Kanunnamesi ve 1876 Kanun-ı Esasisi (Anayasası) başta olmak üzere birçok siyasal belgede din ve mezhep farkı gözetmeksizin herkesin Osmanlı uyruğu sayıldığı bir evre başlar. Kısaca Osmanlı modernleşmesinde yurttaş aranır, ancak özgür ve eşit yurttaşa kavuşulamaz.
Bağımsızlık Savaşı başarıya ulaştırıldıktan sonra tebaadan yurttaşa geçme en büyük sorunsaldı. Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğindeki kadrolar bu sorunu aydınlanma felsefesi değerlerini içselleştirerek aşmaya çalıştı. Ümmetin yerini millet, müminin yerine yurttaş kurgulanır. Türkiye sınırları içinde yaşayan herkesin eşit hak ve ödevleri olduğu vurgulanır ve bunların Türkiye yurttaşı olduğu söylenir. Yurttaş, Osmanlı tebaasına oranla çok daha fazla eşit statüye sahip, ancak aşağıdan yukarıya siyasete katılımda sorunlar yaşar. Cumhuriyet gerçek anlamda katılımcı yurttaşı inşa edemez. Devlet eksenli siyaset devam eder. Hal-ı hazırda Cumhuriyet, katılımcı, demokrat, eşit, özgür ve laik yurttaşını arıyor.