Y. Doç. Dr. Turan Akman ERKILIÇ
Anadolu Üniversitesi
Eğitim Fakültesi
Eğitim Bilimleri Bölümü Öğretim Üyesi
Memleket isterim
Ne başta dert, ne gönülde hasret olsun;
Kardeş kavgasına bir nihayet olsun.
Memleket isterim
Yaşamak, sevmek gibi gönülden olsun;
Olursa bir şikâyet ölümden olsun.
Cahit Sıtkı TARANCI
Eğitim genel olarak davranış değiştirme ve insan yetiştirme olarak tanımlanmakla birlikte ülke yönetimi açısından sosyo-ekonomik ve politik yönleriyle daha çok öne çıkar. Bu yönü özellikle tarihsel açıdan değerlendirmelerde daha baskındır. Bu nedenle cumhuriyet ve eğitim konusu pedagojik olmanın yanında sosyal, ekonomik ve politik yönleri ağırlıkta olan bir tartışmadır. Gerçekten Cumhuriyet dönemi eğitim politikalarını basitçe demografik göstergelerle açıklamak işlevsel ve işe vurukluk bakımından yetersiz açıklamalardır. Bu nedenle bu yazı çerçevesinde erken Cumhuriyet dönemi eğitim uygulamaları ve sonraki döneme yansımaları makro düzeyde eğitim sosyolojisi ve felsefeleri bağlamında değerlendirilmesi amaçlanmıştır.
Cumhuriyet Devrimini ile eğitim politikalarının yansımaları arasında şu ilişki kurulabilir. Öncelikle Cumhuriyet Devrimi Avrupa milli demokratik devrimlerinden farklı bir politik, stratejik yapı ve süreç izlemiştir. Ayrıca Cumhuriyet toprak yapısı, üretim ilişkileri ve coğrafi koşulları nedeniyle sanayi devrimi yapamamış bir ülkede gerçekleştirilmiştir. Bir bakıma Cumhuriyet, yarı feodal denilebilecek bir yapı içinde ulusal devlet oluşumunu geç ve farklı gerçekleştirmeye çalışmıştır. Bu temel nedenlere bağlı olarak Cumhuriyetin inşa edildiği topraklarda modernleşme yaşanmamış; ekonomik gelişme ve kalkınma yok denecek kadar yetersizdir. Bu durumların eğitime yansıması ekonomik yapı ve üretim ilişkilerinin yüklenmesi gereken ekonomik büyüme ve gelişmenin eğitim kurumlarına yıkılmasıdır. Bu açıdan Mustafa Kemal ve sonrasında eğitime yeniden yapılandırmacı (yeniden oluşturmacı) bir rol yüklenmiştir. Nitekim Mustafa Kemal’e göre de eğitim üretimi ve ülke ekonomisinin gelişmesine katkı yapması ilke olarak benimsenmiştir. Nitekim ülkenin gereksinim duyduğu işgücünün yetiştirilmesine önem verilmesi ve eğitimin pratik değer taşıması özellikle önderlik tarafından vurgulanmıştır.
Cumhuriyet dönemi eğitimin bir başka politik işlevi ise “milli” bilinç oluşturulmasıdır. Osmanlının çok kültürlü ve çok etnisiteli yapısının “milliyetçilik” anlayışı ile yeni bir yapılanmaya devrilmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla yeni harflerin öğretilmesi, her düzeyde okul ve millet mektepleri ile halk odaları gibi yaygın ve örgün kurumlarla millet bilinci ve milli devlet yaratılmaya çalışılmıştır. Bu noktada sosyolojik olarak sınıfçı ve çatışmacı anlayışların yerine işlevselci bütünlükçü bir anlayışın tercih edildiği görülmektedir. Bu anlayış değişik “sağ” ve “sol” uç yaklaşımlar tarafından eleştirilmekle birlikte modern sosyolojide aynı ekonomik yapıya açık farklı etnisteleri bir ortak paydada toplamayı amaçlayan objektif ulus anlayışını yansıttığı söylenebilir.
Cumhuriyet dönemi eğitiminin bir başka temel niteliği laikliği amaçlamış olmasıdır. Bu bağlamda eğitim devriminin en önemli aşamalarından biri 3 Mart 1924 tarihli Tevhid-i Tedrisat yani eğitimin birleştirilmesi hakkındaki kanunla gerçekleşmiştir. Bu kanunla Osmanlı Devleti’nden beri süregelen eğitimdeki ikiliğe son verilmiştir. O zamana kadar ülkede bir yanda dini eğitim veren okullar, diğer yanda ise laik eğitim veren kurumlar ayrımına son verilerek öğretimin birleştirilmesi amaçlanmıştır. Nitekim konu ile ilgili görüş, “İki türlü terbiye ve öğretim bir memlekette iki türlü insan yetiştirir. Bu ise duygu birliği, fikir birliği ve dayanışma amaçlarım toptan mahveder, yok eder” biçimindeydi. Bununla birlikte uygulamaya iki yönlü eleştiri yapılmaktadır. Birinci eleştiri uygulamaların katı ve yasakçı olduğuna ilişkindir ve muhafazakâr siyasi gruplar tarafından yapılmaktadır. İkinci eleştiri ise Türkiye’de eğitimde laiklik tek bir din ve inanca yönelik olması tekçi ve indirgemeci bir anlayışa sahiptir. Kuşkusuz gelişen koşullarda Türkiye eğitimde ve genelde laiklik anlayışını gözden geçirme durumundadır. Özgürlükçü tüm toplumsal katmanları kucaklayan ve eğitimi dinselleştirmeyen bir anlayış işlevsellik, devamlılık ve ulusal bütünlük açısından bir zorunluluktur.
Erken Cumhuriyet dönemi eğitiminin bir başka niteliği bilimin ve aklın egemenliğini rehber edinmesidir. Modern bilimlerin okutulması, yeni yüksekokul ve üniversitenin inşası buna bağlı olarak farklı alanlarda bilim insanı yetiştirilmesi çalışmaları bu bağlamda önemli çalışmalar olarak dikkat çekmektedir. Mustafa Kemal’in özünde çıkış noktası eğitim sistemine egemen felsefenin monist tekçi olmaması noktasındadır. Nitekim tek yol göstericinin bilim fen olması gerektiğini ifadesi çok önemli bir anlayışın yansımasıdır. Ancak gerek dönemin siyasal koşulları gerekse her sosyo-politik süreç ve sistem gibi genç cumhuriyet de ideoloji aktarımının doğal bir sonucu olarak görece muhafazakârlaşma eğilimine girdiği söylenebilir. Nitekim Köy Enstitülerinin kapatılması böylesi bir sürecin ürünü olarak görülebilir.
Mustafa Kemal Atatürk‟ün, eğitime yüklediği değişik anlam ve işlevler ile uygulamalara bakıldığında şu niteliklerin öne çıktığı görülmektedir. Eğitimin amacının geleceğin toplumunu yetiştirmek, olması gerektiğine dönük nitelemeleriyle yeniden inşacı bir felsefe öne çıkarılmaktadır. Buna karşılık eğitimin amacının milli ve toplumsal beraberliğe katkı sağlamak olması gerektiği ile ilgili tespitleri bağlamında esasicilik bir anlayış egemen kılınmıştır. Eğitime, toplumu çağdaş medeniyetler seviyesine çıkarma, gayretinde olmasıyla ilgili verdiği görev bağlamında ilerlemecilik felsefesinin baskınlık kazanmış olduğu görülmektedir. Eğitimin üreten bireyler yetiştirmesi zorunluluğu ile ilgili nitelemeleriyle politeknikçi ve eğitimin değişmemesi gereken ve insanı insan yapan özellikler üzerine temellendirmesinin önemine vurgu yapan söylemleriyle daimici bir eğitim anlayışına sahip olduğu anlaşılmaktadır. Bu bakışla Mustafa Kemal ve erken Cumhuriyet’in eğitim anlayışının genelde teorik bir kabullenişten öte sentezci, eklektik ve pragmatik olduğu açıktır.
Özetle, genel bir yaklaşımla erken Cumhuriyet dönemi eğitimi şu temel genel nitelikleriyle öne çıkmaktadır: Bu dönemde eğitime yeni sosyo-ekonomik ve politik yapıyı inşa görevi yüklenmiştir. Teorik ve pratik boyutlarıyla ilk uygulamalar salt bir felsefe ya da sosyolojik yaklaşıma indirgenememekte yani çok boyutlu “sentezci” bir anlayış egemendir. Eğitim bir bakıma halkı ağırlıklı olarak Müslüman bir ülkede modern, laik ve muasır medeniyeti amaçlayan bir devlet inşasının aracıdır pedagojik olmaktan çok sosyo-ekonomik ve politiktir. Bu bağlamda sosyolojik olarak ağırlıklı olarak devrimci, değiştirmeci ve işlevselcidirt ve temel amaç ortak sınırlara açık halktan “objektif ulus” oluşturmaktır.
Son bir not şöyle ifade edilebilir. Türkiye Cumhuriyeti tüm Cumhuriyet dönemine bakıldığında ekonomik ve sosyal birçok alanda başarılı olduğu söylenebilir. Bu yazı ve konu kapsamında Türkiye’nin süreklilik gösteren toplumsal yapıya uygun, çağı yakalayan ve aşan bir eğitim politikası ve uygulaması olmadığını vurgulamak gerekir. Yapılagelenlerin günlük, plansız yap-boz ve giderek ülkeyi muhafazakârlaştıran bir anlayış olduğu açıktır ve tez elden tüm ulusal demokrasi güçlerinin birlikteliğini gerektirmektedir.